LA ILUSTRACIÓN

Ilustrazioak munduko misterio guztiak argitu nahi zituen arrazoiaren argiaren bidez, bai eta superstizioa eta ezjakintasuna deuseztatu ere. Lau izan ziren mugimendu intelektual horren ezaugarriak:

Arrazoia ezagutzaren oinarri nagusia dela aldarrikatzea, naturaz gaindikoa eta tradizionala arbuiatzen zituen, erlijioak ezarritako dogmak biziki kritikatu zituen eta erlijio jardueretatik urrundu zen.

Gizakiaren ahalmenari buruzko baikortasuna eta gizadiaren aurrerapen etengabearekiko neurrigabeko konfiantza sustatzea.

Aurkikuntza zientifikoak gauzatzea eta filosofoen ekarpenak gizartean eta politikan ezartzea.

Hezkuntza bultzatzea arrazoia hedatzeko bide moduan.

Ideologia berria zentro ofizialak -esate baterako unibertsitateak eta akademiak- alde batera utzita hedatu zen, zentro ofizialak Elizaren kontrolpean zeudelako neurri handi batean. Ilustrazioak erabilitako hedabideak aretoak, masoneria, prentsa eta argitalpen mota oro izan ziren.
Pentsamendu politiko ilustratua

Pentsalari ilustratuek ez zuten doktrina politiko homogeneorik egin eta ezin izan zituzten absolutismoaren oinarriak deuseztatu. Hala ere, hiru egile gailendu ziren beren testu politikoek izandako eraginagatik:

Montesquieuk botereen banaketaren printzipioa garatu zuen: legegilea, legeak egiten dituena; betearazlea, legeak betearazten dituena; eta judiziala, justizia ematen duena.

Rousseauk bere demokraziaren teoria egin zuen. Horren arabera, herriak du subiranotasuna

Voltairek Erregimen Zaharreko funtsa kritikatu eta erregeen boterea mugatuko zuen Sistema Politiko Parlamentarioa sortzea propostau zuen.

Vasco Nuñez de Balboa

 

 Vasco Núñez de Balboa (Jerez de los Caballeros, 1475 - Acla, January 15, 1519), esploratzaile bat, gobernadoreak, eta Espainiako CONQUISTADOR zen. Europako lehen kostaldean ekialdeko Ozeano Pazifikoko eta Europako lehen hiria American penintsulako iraunkor bat ezartzea izan zen ikusteko.

 Kontuan hartu zen ustekabeko berri bat urrez aberatsa den itsasoa albisteak, Núñez de Balboa. Santa Maria in hasieran 1513 itzultzeko Espainiako gizonezkoen gehiago izatea erabaki zuen, eta hori noiz Fernandez de Enciso zela Santa Maria zer gertatu zen agintari kolonial persuaded ikasi zituen, eta, beno, Enrique Balboa bidali zuzenean Espainiako Colmenares, laguntza, ematen zuen ez zegoela Espainiako agintariek ez du erantzunik bilaKontuan hartu zen ustekabeko berri bat urrez aberatsa den itsasoa albisteak, Núñez de Balboa. Santa Maria in hasieran 1513 itzultzeko Espainiako gizonezkoen gehiago izatea erabaki zuen, eta hori noiz Fernandez de Enciso zela Santa Maria zer gertatu zen agintari kolonial persuaded ikasi zituen, eta, beno, Enrique Balboa bidali zuzenean Espainiako Colmenares, laguntza, ematen zuen ez zegoela Espainiako agintariek ez du erantzunik bilatzen.
Santa Maria antolatutako espedizio ospetsuaren Asteartea bilaketa bitartean Zenbait bira bat Atrato ibaiaren hamar mila barnealdean, arrakasta ez. Gizon gehiago eta hornidura Espainian erantzuna ukatu egin zen, Fernández de Enciso kasuan epailearen Espainiako delako ezagutzen. Beraz, Núñez de Balboa zuen aukera ez, baina baliabide gutxi izan zuen hirian dugu aurkikuntza egiteko erabili.
Lagunak caciques emandako txostenak hainbat erabiltzea, Balboa Panamako Istmo zehar Santa Maria bidaia hasi September 1, 1513, 190 Espainiako, Indian, gidak batzuk eta txakur pack batera. Brigantino txiki bat eta hamar autoktono itsasoz eta lehorrez bidaiatu piraguak erabiliz Mask buruzagi izan zen eta egun 6 Ponca lurrak, izan berrantolatu Indian mila Mask kontingente interned batera, baina izan zen jipoitu, jasaten eta Núñez de Balboa-ekin egindako aliantza. Hainbat egunetan ondoren, eta hainbat Ponca gizonen parte zen 20 itzuli lodi baso eta zailtasunak batzuk igaro 24an izan zen, cacique Torecha lurrak, Cuarecuá hiribildua begira. Herri honetan borroka gogorra eta persistent piztu da Torecha garaitua izan zen eta hil combat. Beraz, gizonek erabaki aliatu Torecha Núñez de Balboa, espedizio handi bat izan zen agortu nahiz eta gaizki zauritu borroka arabera, eta horietako asko, apurtzen Cuarecuá erabaki zuen.tzen.  

Epikoaren aurkikuntza une ondoren, gai izan zen cacique Chiapes lurrak iritsi itsasora bidean mendi behera, ez dago borroka labur bat izan zen, baina garaitua izan zen, eta espedizioan parte hartzeko gonbidatu. Chiapes eskualdea zen itsasora iristeko modu bila hiru talde, talde led Alonso Martín kostaldean iritsi zen bi egun geroago, kanoa batean eta ekin izan zuela egiaztatzen duen lehen Baltikoko denbora sailen. Itzuli Núñez ohartarazi du, eta joan zen hondartzara iritsi zen 26 gizon zituen, Núñez de Balboa, bere eskuak goratu, bere ezpata eta beste pankarta bat izan zen Birjina Mariaren margotutako izan zen, itsasoa sartu belaunak zuen itsasoaren jabetzaren%, Gaztelako sovereigns izena.

110 mila baino gehiago bidaiatu Golkoan gisa bataiatu zituzten, San Miguel ondoren, aurkitu zuten San Migel egunean, irailaren 29 eta itsasoaren berri Mar del Sur, ondoren emandako izena Ozeano Bareko ibilbidea hartu zuten azterketa Baltikoko da iritsi. Izan ere, honek historia conquista de kapitulu garrantzitsuena bezala hartzen da, Amerikaren aurkikuntzaren ondoren.

15.Aro Garaikide.6maila

ARO GARAIKIDEA

1. XIX. MENDEA

1.1  Independentzia gerraren hasiera

-1807à Frantzia--- Espaina (Ituna)

o    Frantziarrek Portugal konkistatu nahi zuten.

o    Espainiarrek bidea utzi zioten

o    Espainiako lurraldeak konkistatu.

-1808à Aranjuezeko matxinadaà Karlos IVa bere semearengan abdikatu zuen (Fernando VII)

- Napoleon egoeraz baliatuzà Bere anaia Josef Bonaparte Espainiako erregea izendatu zuen

- Madrilgo herritarrek ez zuten nahià 1808 maiatzak 2an independentzia gerraren hasiera.

1.2 Independentzia gerraren bilakaera

-          Gerra zibila izan zen:

-          Bi taldek borrokatu zuten:

o   Abertzaleak (Fernando VII)

§  Absolutistak (Botere osoa erregearen esku)

§  Liberalak (Konstituzioa nahi zuten, erregearen boterea mugatzeko)

o   Frantsestuak (Errege frantsesa nahi zuten)

-          1812à Lehengo konstituzioaà Eskubideak herritarrei

-          1814à Gerraren bukaeraà Fernando VII errege.

1.3 Fernando VII.aren erregealdia

- Errege absolutista izan nahi zuenà Konstituzioa kendu zuen

- Liberalak haserretu ziren eta altxamendu militarrak egin zituzten

- Honetaz gain Amerikako kolonien independentzia gertatu zenà 1824an bakarrik Kuba

1.4 Elisabet II. Garaia

- Monarkia konstituzionala ezarri zuen

- 1833an konstituzio berri bat

- Bi talde:

-          Moderatuak (erregearen boterea indartu nahi zuten)

-          Progresistak (konstituzioa nahi zuten)

-Altxamenduak eta matxinadak egon zirenà Erregina konporatu zuten.

1.5 XIX. mendearen bukaera

- Amadeo de Savoia erregeaà Atzerritarra zenà Porrota

- I errepublikaà Erregea kendu zuten eta horren ordez, presidentea ezarri zutenà Porrota

- 1874à Borboitarrak  tronuraà Alfonso XII

2. Franco de Riveraren diktaduratik Franco de Riveraren diktadurara

2.1 Primo de Riveraren diktadura (1923-1930)

-          1902anà Alfonso XIIIa tronua hartu zuen.

o   Kuba eta Filipinak galdu zituen

o   Marokoko gerran porrota

o   …

o   Ezinegona

-          1923à Egoeraz baliatutaà Primo de Riverak estatu kolpea eman zuen

o   Diktadura ezarri zuen

o   Konstituzioa kendu zuen

o   Erregeari boterea kendu zion

-          1930à Dimititu zuenà Diktadura bukatu zen

2.2 Bigarren errepublikan

- 1931anà Udal hauteskundeak à  2. Errepublikaà Alfonso XIII ihes egin zuen.

- Erreforma ugari egon ziren

- Konstituzio berria egin zuten

-….

- Gatazkak sortu ziren denak ez baitzeuden erreformekin ados

2.3 Gerra zibila (1936- 1939)

-          1936à Franco estatu kolpea eman zuenà Gerra zibilaren hasiera

-          Bi taldek borrokatu zuten:

o   Errepublikanoak (Errepublika nahi zuten)

o   Talde matxinoak (nazional) (Francoren alde)

§  Lurralde asko konkistatu zituzten

·         Bartzelona

·         Madril

·         Valentzia

·         Kartagena

·         Alikante

-          Francoren garaipena

-          1939an gerra bukatu zen.

2.4 Francoren diktadura

- 1939anà - Francok konstituzioa kendu zuen eta bere legeak ezarri zituen.

                   - Alderdi politiko bakarra ezarri zuen.

                   - Sindikatu bakarra ezarri zuen

- Errepublikanoek errepresio gogorra jasan zuten.

- Hasierako urteakà Gogorrak izan zirenà Nazioartean bakartua egon zen, beste herrialdeko erlazioak puskatu zituztenà Pobretu

- 1950tik aurreraà Bizi baldintzak hobetu ziren eta kanpoko harremanak hobetu ziren.

- 1975à Franco hil zen eta diktadura bukatu.

3. Transizioa eta demokrazia (1975- 1982)

3.1 Hautoeskunde demokratikoetarantz

- 1975à Joan Karlos I erregea (demokrazia ezarri nahi zuen)

- 1977anà Erregeak Adolfo Suarez presidente izendatu zuenà erreformak egin zituen eta hauteskunde demokratikoak egin zituen (1936tik ez ziren egon) eta honetaz gain sindikatuak eta alderdi politikoak baimendu zituen.

- UCD-k irabazi zituen hautoeskundeak

- Transizio garaiaà Hasieran tentsioa, arazo ekonomikoak, atentatu terroristak, grebak…

3.2 1978ko konstituzioa

- Monarkia parlamentarioa ezarri zen

- Eskubideak herritarrei

- Autonomia erkidegotan antolatzeko eskubidea

-…..

- Herritarrek onartu zuten.

3.3 Demokraziaren sendotzea

-1979an hautoeskundeak egin zirenà UCD garaile

- Adolfo Suarez-ek dimititu zuenà Calvo Sotelok estatu kolpea eman nahi zuenà Porrotaà Herritarren babesik ez eta erregeak demokraziaren aldeko joera zuelako.

- 1982à Hauteskundeakà PSOE garaile (Felipe Gonzalez)à Transizioa bukatu eta demokrazia ezarri zen.

3.4 Demokraziako gobernuak

-          1982- 1996à PSOE (Felipe Gonzalez)à erreforma politiko, sozial eta ekonomikoà 1986ean EBean sartu.

-          1996- 2004à PP (Jose María Aznar)à egonkortasun ekonomikoa eta 2002an euroa.

-          2004- 2011à PSOE (Jose Luis Rodriguez Zapateroà Atentatu terrorista Madrilen( Islam) egun batzuk lehenago

-          2011à PP (Rajoy)

4. XIX. Mendeko bizimodua

4.1 Gizartea

-Gizarte klaseak:

-          Goiko klasea:

o   Aristokratak (Nobleak)à Eskubideak galdu zituzten baina lur eremu handien jabeak ziren.

o   Burgesakà fabriken jabeak, merkatari handiak, bankariak…

-          Erdiko klaseaà Merkatari txikiak, enpresa txikiak, lanbideen kideak (medikuak,  abokatuak…), lur jabe txikiak

-          Herri xeheaà Baliabide ekonomiko gutxi (nekazariak, fabriketako langileak, mirabeak, eskaleak

-  Fabriketako langileen baldintzak oso txarrak zirenà 12 ordu gorako kontratuak, soldata baxua…) Sindikatuak sortu zituzten baldintzak hobetzeko (UGT, CNT…)

4.2 Industria iraultza

-          Trenbidea

-          Fabrika handiak

o   Ehungintza (ehungailu mekanikoak)

o   Siderurgia (Labeak)

-          Energia iturri berriak (Kimika industria)

o   Elektrizitatea

o   Petrolioa

-          Finantza erakundeak

4.3 Artea

-          Arkitektura: Gaudíà Modernista

-          Pinturaà Estilo inpresionista